محمد حسن خان اعتماد السلطنه
10
تاريخ منتظم ناصرى ( فارسى )
وقايع اين سال نيز به همان سياق و روش ابو الفدا ترجمه و ضبط شده است . خودش ذيل وقايع سال 672 مىنويسد : « بسيارى از وقايع مندرجه در اين كتاب از تاريخ ابو الفدا ترجمه و نقل شده است » بديهى است كه سواى اين دو كتاب به كتب ديگرى نيز مراجعه مىشده اما اين مراجعه فقط براى ثبت و ضبط تاريخ تولد يا وفات شخصيتهاى علمى ايرانى و يا دانشمندان و نامورانى بوده كه مورد توجه مؤلف قرار داشتهاند . در اينجا نيز منبع اصلى و اساسى او وفيات الاعيان ابن خلكان بوده و ازجمله ذيل وقايع سال 428 از ابن خلكان نام برده . بعد از تاريخ ابو الفدا منابع مهم وى مطلع السعدين ، حبيب السير ، روضة الصفويه ، احسن التواريخ روملو بوده كه بدون ترديد در حاشيهء اين متون اصلى منابع ديگرى نيز وجود داشته است . هدف مؤلف از تأليف اين كتاب در تأليف اين كتاب هدف خاصى دنبال نشده است اكنون نمىتوانم حكم كنم كه آيا قصد او ارائهء خلاصهاى از وقايع مهم جهان بوده يا دنياى اسلام يا كشور ايران . اگر بگوئيم عنايت و توجه وى به تاريخ ايران بوده است مىبينيم كه دربارهء سامانيان آل بويه و آل زيار اطلاعات كمى به دست داده در حالى كه در « الكامل » از كارهاى آنان به تفصيل ياد شده است اگر بگوئيم نظر وى به جهان اسلام بوده است تا آن زمان كه از كتاب الكامل و تاريخ ابو الفدا استفاده مىكرده از سرزمينهائى كه امروز در زبان سياست خاور نزديك و خاورميانه نام گرفته مصر ، شام ، اردن ، لبنان ، الجزاير ، مراكش ، تونس ، عربستان ، آسياى صغير و غيره مطالب زيادى آورده از آن پس كه به منابع ديگر مراجعه كرده به ندرت مطالبى از وقايع اين سرزمينها مىتوان يافت فقط گاهى از امپراطورى تازه تأسيس و رو به گسترش عثمانى اطلاعاتى درج شده است . جالب اينكه وقايع امپراطورى عثمانى نيز ذيل وقايع اروپا آمده است . گمان مىكنم هدف غائى و نهائى ارائه كتابى به ناصر الدين شاه و جلب عنايت وى بوده است ناصر الدين شاه يكى از پادشاهان مطلع و دانشدوست ايران بوده و اگر روزى بخواهيم دربارهء پادشاهان دانشمند يا دانش